جانشین اوصیا خدا در حدیث لوح

این حدیث را، کُلینی در الکافی[۱]، و شاگردش، نُعمانی، در الغیبه[۲]، و صَدوق در کمال الدّین و تمام النّعمه[۳] و عیون أخبار الرّضا علیه السّلام[۴]، و مفید در الاِختصاص[۵]، و شیخ تقی الدّین أبوالصّلاحِ حَلَبی در تقریب المعارف[۶] – با اختصار -، و شیخِ طوسی در الغَیبه[۷] و أمالی اش[۸]، و أمین الدّینِ طَبْرِسی در إِعلام الوَری[۹]، و أبومنصورِ طَبْرِسی در الاِحتجاج – به طورِ مُرسَل[۱۰] -، و شیخ حَسَن بن أبی الحَسَنِ دیلمی در إرشادالقلوب[۱۱]، و علّامه مجلسی در مُجَلَّدِ نُهمِ بِحارالأنوار[۱۲]، و سیدمُحْسنِ أمین در أعیان الشّیعه[۱۳] به نقل از الکافی، و صافی در مُنْتَخَبُ الأَثَر فی الإمام الثّانی عَشَر علیه السّلام[۱۴]، آورده اند – قَدَّسَ اللّهُ أَسرارَهُم.
در الکافی به طورِ مُسْنَد[۱۵] از أبوبصیر[۱۶] نقل شده است که وی از أبوعبداللّه «یعنی: إمامِ صادق» – علیه السّلام – نقل کرده که آن حضرت فرمودند:
«قالَ أَبی لِجابِرِ بْنِ عَبْدِاللّهِ الْأَنْصاری: إِنَّ لی إِلَیکَ حاجَهً فَمَتی یخِفُّ عَلَیکَ
[صفحه ۸۸]
أَنْ أَخْلُوَ بِکَ فَأَسْأَلَکَ عَنْها؟ فَقالَ لَهُ جابِرٌ: أَی الْأَوْقاتِ أَحْبَبْتَهُ.
فَخَلا بِهِ فی بَعْضِ الْأَیامِ، فَقَالَ لَهُ: یا جابِرُ! أَخْبِرْنی عَنِ اللَّوْحِ الَّذی رَأَیتَهُ فی یدِ أُمّی فاطِمَهَ – عَلَیها السَّلامُ – بِنْتِ رَسُولِ اللّهِ (ص) وَمَا أَخْبَرَتْکَ بِهِ أُمّی أَنَّهُ فی ذلِکَ اللَّوْحِ مَکْتُوبٌ.
فَقالَ جابِرٌ: أَشْهَدُ بِاللَّهِ أَنّی دَخَلْتُ عَلَی أُمِّکَ فاطِمَهَ – عَلَیهَا السَّلامُ – فی حَیاهِ رَسُولِ اللّهِ (ص) فَهَنَّیتُها بِوِلادَهِ الْحُسَینِ وَ رَأَیتُ فی یدَیها لَوْحًا أَخْضَرَ، ظَنَنْتُ أَنَّه مِنْ زُمُرُّدٍ وَ رَأَیتُ فیهِ کِتابًا أَبْیضَ، شِبْهَ لَوْنِ الشَّمْسِ؛ فَقُلْتُ لَها: بِأَبی أَنْتِ وَ أُمّی! یا بِنْتَ رَسُولِ اللّه (ص)! ما هذَا اللَّوْح؟ فَقالَتْ: هذا لَوْحٌ أَهْداهُ اللّهُ إِلَی رَسُولِهِ (ص)، فیهِ اسْمُ أَبی وَ اسْمُ بَعْلی وَ اسْمُ ابْنَی وَ اسْمُ الْأَوْصِیاءِ مِنْ وُلْدی، وَ أَعْطانیهِ أَبی لِیبَشِّرَنی بِذلِکَ.
قالَ جابِرٌ: فَأَعْطَتْنیهِ أُمُّکَ فاطِمَهُ – عَلَیهَا السَّلامُ – فَقَرأْتُهُ وَاسْتَنْسَخْتُه؛ فَقالَ لَهُ أَبی: فَهَلْ لَکَ – یا جابِرُ! – أَنْ تَعْرِضَهُ عَلَی؟ قالَ: نَعَمْ.
فَمَشَی مَعَهُ أَبی إِلَی مَنْزِلِ جابِرٍ، فَأَخْرَجَ صَحیفَهً مِنْ رَقٍّ، فَقالَ: یا جابِرُ! انْظُرْ فی کِتابِکَ لِأَقْرَأَ[أَنَا] عَلَیکَ؛ فَنَظَرَ جابِرٌ فی نُسْخَتِهِ فَقَرَأَهُ أَبی فَما خالَفَ حَرْفٌ حَرْفًا، فَقالَ جابِرٌ: فَأَشْهَدُ بِاللّهِ أَنّی هکَذا رَأَیتُهُ فِی اللَّوْحِ مَکْتُوبًا:
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ
هذا کِتابٌ مِنَ اللَّهِ الْعَزیزِ الْحَکیمِ لِمُحَمَّدٍ نَبِیهِ وَ نُورِهِ وَ سَفیرِهِ وَ حِجابِهِ وَ دَ لیلِهِ، نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمینُ مِنْ عِنْدِ رَبِّ الْعالَمینَ.
[صفحه ۸۹]
عَظِّمْ یا مُحَمَّدُ أَسْمآئی وَ اشْکُرْ نَعْمآئی وَ لا تَجْحَدْ آلائی، إِنّی أَنَا اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا أَنَا قاصِمُ الجَبّارینِ وَ مُدِیلُ الْمَظْلُومینَ و دَیانُ الدّینِ، إِنّی أَنَا اللّهُ لَا إِلهَ إِلَّا أَنَا فَمَنْ رَجَا غَیرَ فَضْلی أَوْ خَافَ غَیرَ عَدْلی، عَذَّبْتُهُ عَذابًا لَا أُعَذِّبُ بِهِ أَحَدًا مِنَ الْعالَمینَ، فَإِیای فَاعْبُدْ وَ عَلَی تَوَکَّلْ.
إِنّی لَمْ أَبْعَثْ نَبِیا فَأُکْمِلَتْ أَیامُهُ وَ انْقَضَتْ مُدَّتُهُ إِلَّا جَعَلْتُ لَهُ وَصِیا، وَ إِنّی فَضَّلْتُکَ عَلَی الْأَنْبِیآءِ وَ فَضَّلْتُ وَصِیکَ عَلَی الْأَوْصِیآءِ وَ أَکْرَمْتُکَ بِشِبْلَیکَ وَ سِبْطَیکَ حَسَنٍ وَ حُسَینٍ، فَجَعَلْتُ حَسَنًا مَعْدِنَ عِلْمی بَعْدَ انْقِضآءِ مُدَّهِ أَبیهِ، وَ جَعَلْتُ حُسَینًا خازِنَ وَحْیی وَ أَکْرَمْتُهُ بِالشَّهادَهِ وَ خَتَمْتُ لَهُ بِالسَّعادَهِ، فَهُوَ أَفْضَلُ مَنِ اسْتُشْهِدَ وَ أَرْفَعُ الشُّهَداءِ دَرَجَهً، جَعَلْتُ کَلِمَتِی التَّامَّهَ مَعَهُ وَ حُجَّتِی البالِغَهَ عِنْدَهُ، بِعِتْرَتِهِ أُثیبُ وَ أُعاقِبُ، أَوَّلُهُمْ عَلی سَیدُالْعابِدینَ وَ زَینُ أَوْلیآئی الماضینَ وَ ابْنُهُ شِبْهُ جَدِّهِ الْمَحْمودِ مُحَمَّدٌ الْباقِرُ عِلْمِی وَ الْمَعْدِنُ لِحِکْمَتی؛ سَیهْلِکُ الْمُرتابُونَ فی جَعْفَرٍ، الرّادُّ عَلَیهِ کَالرّادِّ عَلَی، حَقَّ الْقَوْلُ مِنّی لَأُکْرِمَنَّ مَثْوَی جَعْفَرٍ، وَ لَأَسُرَّنَهُ فی أَشْیاعِهِ وَ أَنْصارِهِ وَ أَوْلِیائِهِ؛ أُتِیحَتْ بَعْدَهُ مُوسَی فِتْنَهٌ عَمْیآءُ حِنْدِسٌ لِأَنَّ خَیطَ فَرْضِی لاینْقَطِعُ وَ حُجَّتی لَاتَخْفَی وَ أَنَّ أَوْلیآئی یسْقَوْنَ بِالکَأْسِ الْأَوْفَی، مَنْ جَحَدَ واحِدًا مِنْهُمْ فَقَد جَحَدَ نِعْمَتی، وَ مَنْ غَیرَ آیهً مِنْ کِتابی فَقَدِ افْتَرَی عَلَی، وَیلٌ لِلْمُفْتَرینَ الجاحِدینَ عِنْدَ انْقِضآءِ مُدَّهِ مُوسَی عَبْدِی وَ حَبیبی وَ خِیرَتی فی عَلی وَلیی و ناصِری وَ مَنْ أَضَعُ عَلَیهِ أَعْبآءَ النُّبُوَّهِ وَ أَمْتَحِنُهُ بِالْاِضْطِلاعِ بِها؛ یقْتُلُهُ عِفْریتٌ مُسْتَکْبِرٌ؛ یدْفَنُ فِی الْمَدینَهِ الَّتی بَناهَا الْعَبْدُ الصّالِحُ إِلَی جَنْبِ شَرِّ خَلْقی، حَقَّ القَوْلُ
[صفحه ۹۰]
مِنّی لَأَسُرَّنَهُ بِمُحَمَّدٍ ابْنِهِ وَ خَلیفَتِهِ مِنْ بَعْدِهِ وَ وَارِثِ عِلْمِهِ، فَهُوَ مَعْدِنُ عِلْمی و مَوْضِعُ سِرّی وَ حُجَّتی عَلی خَلْقی، لَای وْمِنُ عَبْدٌ بِهِ إِلّا جَعَلْتُ الْجَنَّهَ مَثْوَاهُ وَ شَفَّعْتُهُ فی سَبْعینَ مِنْ أَهْلِ بَیتِهِ کُلُّهُمْ قَدِ اسْتَوْجَبُوا النّارَ، وَ أَخْتِمُ بِالسَّعادَهِ لِابْنِهِ عَلی وَلیی وَ ناصِری وَ الشَّاهِدِ فی خَلْقی وَ أَمینی عَلی وَحْیی، أُخْرِجُ مِنْهُ الدّاعِی إِلی سَبِیلی وَ الخازِنَ لِعِلمِی الْحَسَنَ وَ أُکَمِّلَ ذلِکَ بِابْنِهِ «م ح م د» رَحْمَهً لِلْعالَمینَ، عَلَیهِ کَمالُ مُوسَی وَ بَهآءُ عِیسَی وَ صَبْرُ أَیوبَ فَیذَلُّ أَوْلِیآئی فی زَمانِهِ و تُتَهادَی رُ وُوسُهُمْ کَما تُتَهادَی رُ وُوسُ التُّرکِ وَ الدَّیلَمِ فَیقْتَلُونَ وَ یحْرَقُونَ وَ یکُونُونَ خَائِفینَ، مَرْعُوبینَ وَجِلینَ، تُصْبَغُ الأَرْضُ بِدِمائِهِمْ وَ یفْشُوا الْوَیلُ وَ الرَّنَّهُ فی نِسائِهِمْ أُولئِکَ أَوْلِیآئی حَقًّا، بِهِمْ أَدْفَعُ کُلَّ فِتْنَهٍ عَمْیآءَ حِنْدِسٍ وَ بِهِمْ أَکْشِفُ الزَّلازِلَ وَ أَدْفَعُ الْآصارَ وَ الْأَغْلالَ، أُولئِکَ عَلَیهِمْ صَلَواتٌ مِن رَبِّهِمْ وَ رَحْمَهٌ وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ.»
(یعنی:
پدرم، جابر بن عبداللّهِ أنصاری را گفت: مرا با تو کاری هست؛ کِی برایت سهل تر است تا با تو تنها باشم و در آن باره از تو پرسش کنم؟ جابر گفت: هر وقتی که دلخواهِ شما باشد.
پس روزی با او تنها شد و به او فرمود: ای جابر! مرا از آن لوح که در دستِ مادرم، فاطِمَه – علیها السّلام -، دخترِ رسولِ خدا (ص)، دیدی و از آنچه مادرم به تو خبر داد که در آن لوح نوشته شده بوده است، خَبَر دِه.
جابر گفت: خدا گواه است که در زمانِ حیاتِ رسولِ خدا (ص)، به نزدِ مادرت، فاطِمَه – علیها السّلام -، آمدم و او را بخاطرِ ولادتِ حُسَین تهنیت گفتم و در دستانش لوحی سبز دیدم؛ گُمان بُردم از زُمُرُّد است و دیدم نوشتاری سپید در آن
[صفحه ۹۱]
هست که به رنگِ خورشید می مانَد. به او گفتم: پدر و مادرم به فِدایت باد! ای دخترِ رسولِ خدا (ص)! این لوح چیست؟ فرمود: این لوحی است که خداوند به پیامبرش (ص) هدیه کرده است، در آن نامِ پدرم و نامِ شوهرم و نامِ دو پسرم و نامِ آن أَوصیاء که از فرزندانِ من اند، هست، و پدرم آن را به من داده است تا بدان بشارتم دهَد.[۱۷].
جابر گفت: آنگاه مادرت، فاطِمَه – علیها السّلام -، آن را به من داد؛ خواندمش و رونویسی کردم.
پدرم به او گفت: ای جابر! می توانی آن را به من نشان بدهی؟ گفت: آری.
پدرم با او به منزلِ جابر رفت؛ آنگاه صحیفه ای از پوستِ تُنُک بدَرآورد. گفت: ای جابر! در نوشتارت بنگر تا من بر تو بخوانم. جابر در رونویسِ خود نگریست و پدرم آن را برخوانْد؛ در یک حرف هم اختلاف نداشت.
جابر گفت: خدا گواه است که من همین طور دیدم در لوح نوشته شده بود:
به نامِ خداوندِ بخشنده مهربان
این نامه ایست از خدای پیروزمندِ فرزانه به محمّد، پیامبرش و نور و سفیر و حاجب[۱۸] و دلالَتگرِ او، که روح الأمین[۱۹] آن را از نزدِ پروردگارِ جهانیان فرود آورده است.
ای محمّد! أَسماءِ مرا بزرگ بدار[۲۰] و نعمتهای مرا سپاس بدار و نواختهای مرا إنکار مکن.[۲۱].
منم آن خدای که جُزْ من خدائی نیست، شکننده جبّاران و چیرگی بخشِ ستمدیدگان و جَزادِهِ روزِ شمار. منم آن خدای که جُز من خدائی نیست، پس هرکه جز فضلِ مرا امید بَرَد یا از جُز عدلِ من بیم کُنَد، او را چُنان عذابی کنم که هیچکس از جهانیان را آنسان عذاب نکُنم؛ پس مرا بپرست و بر من توکّل کن.
هر پیامبری که برانگیختم و دورانش به تمامت رسید و روزگارش سپری شد، از
[صفحه ۹۲]
برایش وَصیی معین کردم، و من تو را بر پیامبران برتری داده ام و وصی تو را بر أَوصیاء برتری داده ام و تو را به دو شیربچّه ات[۲۲] و دو نواده ات، یعنی حَسَن و حُسَین، گرامی داشته ام؛ حَسَن را پس از سپری شدنِ روزگارِ پدرش مَعدِنِ دانشِ خود ساختم و حُسَین را گنجورِ وحی خویش[۲۳] و او را به شهادت گرامی داشتم و پایانِ کارش را سعادت قرار دادم؛ او برترین کسی است که به شهادت رسیده و بلندپایه ترینِ شهیدان است. کلمه تامّه خود را[۲۴] همراهِ او و حُجَّتِ بالغه ام[۲۵] را نزدِ وی قرار دادم. به خاطرِ عترتِ وی[۲۶] ثواب دِهَم و عِقاب کُنَم.
نخستینِ ایشان، علی، سَروَرِ عبادتگران و آرایه أَولیای پیشینِ من است.
و پسرش که به نیای ستوده اش مانَد، محمّد است، شکافنده دانشِ من و مَعدِنِ حکمتم.
زودا که تردیدکنندگان درباره جعفر هلاک گَردَند؛ هرکه او را نپذیرد، مرا نپذیرفته است؛ این سخنِ من راست و استوار گشته[۲۷] که پایگاهِ جعفر را گرامی می دارم و او را در میانِ پیروان و یاران و دوستانش شادمان می سازم.[۲۸].
پس از وی، موسی را فتنه ای کور و تیره و تار[۲۹] فراهم آید زیرا رشته حُکمِ من نگْسلَد[۳۰] و حجّتِ من پنهان نگردد و أولیایم را پیمانه سرشار دهند[۳۱] هرکه یکی از ایشان را مُنکر شود، نعمتِ مرا منکر شده است؛ و هرکه آیتی از کتابم را دگرگون سازد، بر من دروغ بسته است. وای بر آنان که وقتی روزگارِ بنده و دوست برگزیده ام، موسی، سپری گردد، در حقِّ علی که دوست و یارِ من است و کسی است که بارِ نُبُوَّت[۳۲] را بر دوشش می نهم و او را به توانائی در بر دوش کشیدنِ آن می آزمایم، دروغ بندندو إنکار وَرزَند. او را سِتَنْبَه ای گردنکش[۳۳] به قتل آرَد؛ در شهری که بنده شایسته[۳۴] ساخته است، و در کنارِ بدترینِ آفریدگانم[۳۵]، به خاک سپارده شود.
این سخنِ من راست و استوار گشته[۳۶] که او را به پسرش و جانشینش و وارثِ
[صفحه ۹۳]
علمش، محمّد، شادمان سازم که وی مَعدِنِ دانشِ من و جایگاهِ سِرِّ من و حجّتِ من بر آفریدگانم است. هر بنده که به او إیمان آرَد، بهشت را جایگاهش سازم و شَفاعتش را در بابِ هفتاد تن از خاندانش که همگی سزاوارِ دوزخ گشته باشند، بپذیرم.
و کارِ پسرش علی را که دوست و یاورِ من و گواهِ من در میانِ آفریدگانم و أمینِ من بر وَحْیم است، ختم به سعادت کنم. آنکس را که به راهِ من دعوت می کُنَد و گنجورِ دانشِ من است، یعنی حَسَن، از او پدید آورَم، و کار را با پسرش «م ح م د»[۳۷] که رحمتی است از برای جهانیان[۳۸]، به کمال رسانم. وی کمالِ موسی و شکوهِ عیسی و شکیبِ أیوب را داراست. در روزگارِ[غَیبتِ] او یارانم خوار گردند و سرهای ایشان را چون سرهای ِ تُرکان و دیلمیان[۳۹] برای یکدیگر هدیت فرستند. ایشان را به قتل آرَند و بسوزانند و بیمناک و هراسانیده و ترسان باشند. زمین از خونهاشان رنگین گردد و وای و فغان از زنانشان برخیزد. اینان اند که براستی دوستانِ من اند. به ایشان هر فتنه کورِ تیره و تار را می رانَم و به ایشان زلزله ها[۴۰] را می زدایم و بارهای گران و زنجیرها را[۴۱] بردارم. «درودهائی از جانبِ پروردگارشان و رحمت بر آنان باد، و آنان خود رهیافتگانند»[س ۲ ی ۱۵۷[.).
عبدالرّحمن بن سالم[۴۲] گفته است که أبوبصیر گفت: اگر در همه عمر تنها این حدیث را شنیده باشی، تو را بسنده است، و آن را جُز از أهلِ آن محفوظ دار.
می نویسم: علّامه سید إسماعیلِ هاشمی اصفهانی[۴۳] در شرحِ این حدیث رساله ای به نامِ شهاده الشّهداء به فارسی نگاشته که به سالِ ۱۴۰۶ ه. ق. در اصفهان طبع شده است. می سَزَد خوانندگان بدان مراجعه فرمایند که نوشتاری خواندنی است.[۴۴].
[صفحه ۱۰۱]
پاورقی
[۱] الکافی ۵۲۷:۱ «نیز نگر: مصطفوی ۲: ۴۷۴ – ۴۷۰».
[۲] الغیبه /۲۹ «نیز نگر: ط. فارِس حَسّون کریم، صص ۷۲ – ۶۹».
[۳] کمال الدّین و تمام النّعمه /۳۰۸ «و: پهلوان[= کمال الدّین با ترجَمه منصورِ پهلوان]، ۵۶۹:۱؛ و: کمره ای[= کمال الدّین با ترجَمه مرحومِ آیهاللّه محمّدباقرِ کمره ای]، ۴۲۵:۱».
[۴] عیون أخبار الرّضا علیه السّلام ۴۱:۱ «؛ و: همان، ترجَمه غفّاری – مستفید، ۷۹ – ۷۵».
[۵] الاختصاص /۲۱۰٫
[۶] تقریب المعارف /۱۷۸٫
[۷] الغیبه /۹۳٫
[۸] أمالی الطّوسی، مجلسِ یازدهم، ح ۱۳ ص ۲۹۱، شماره پیاپی ۵۶۶، طبعِ جدید، ۱۴۱۴ ه. ق. «این مأخد و این یادداشت را م ولّفِ چهل حدیث در نسخه ملکی خود افزوده و در چاپِ نخستِ متنِ عربی چهل حدیث نیامده بود».
[۹] إعلام الوَری /۲۲۵٫
[۱۰] الاحتجاج ۶۷:۱٫
[۱۱] إرشاد القُلوب ۲۹۰:۲٫
[۱۲] بحارالأنوار ۱۲۰:۹ و پَسانْ تَرَش از طبعِ «مشهور به» کُمپانی. «؛ و: ط. ۱۱۰ جلدی، ۱۹۲:۳۶ و پَسانْ تَرَش».
[۱۳] أعیان الشّیعه ۵۵:۲٫
[۱۴] مُنْتَخَب الأَثَر /۱۳۳٫
«می افزایم:
روایتهای مختلفِ «حدیثِ لوح» در پاره ای مآخذ و منابع و حدیثنامه های دیگر نیز آمده است. از جمله نگر:
مناقب آل أبی طالب علیهم السّلام، ابنِ شهرآشوب، ط. قم، ۱: ۲۹۸ – ۲۹۶؛ و: ط. دارالأضواء، ۱: ۳۶۱ – ۳۵۹؛ و: ألقاب الرّسول – صلّی اللّه علیه و آله – و عترته – علیهم السّلام – (در: مجموعه نفیسه، ط. قم، ص ۱۷۰)؛ و: إثبات الوصیه، المطبعه الحیدریه ی نجفِ أشرف، ص ۱۴۳ و ۲۲۷ و ۲۳۰ (با دو سَنَدِ متفاوت)؛ و: جامع الأخبار، تحقیق: علاء آل جعفر، صص ۶۷ – ۶۵؛ و: إثبات الهداهِ شیخ حُرِّ عامِلی؛ و: عَوالم العُلومِ بَحرانی؛ و: الجَواهر السَّنیه، ط. ۱۴۰۲ ه. ق.، صص ۱۶۴ – ۱۵۹؛ و: بشاره المصطفی صلّی اللّه علیه و آله لشیعه المرتضی علیه السّلام؛ و: الخِصال، شیخِ صَدوق، ط. سید أحمدِ فهری زنجانی، ص ۵۶۳؛ و: وسائل الشّیعه، ط. م وسّسه آل البیت علیهم السّلام لإحیاءالتّراث، ۲۴۴:۱۶ و ۲۴۵؛ و: کتاب من لایحضره الفقیه؛ و: مشارق أنوار الیقین، تحقیق المازندرانی، ط. منشورات الشّریف الرّضی، ص ۱۸۶ و ۱۸۷؛ و: حلیه الأبرار، ۵: ۴۱۷ – ۴۱۵؛ و: فرائد السّمطین، ط. محمودی، ۲: ۱۴۱ – ۱۳۶٫
نیز نگر:
مُسنَدُ فاطمه الزّهراء سلام اللّه علیها، السّید حُسَین شیخ الإسلامی، صص ۳۴۲ – ۳۳۵؛ و: جابر بن عبداللّه الأنصاری حیاته و مُسنَده، حُسَین الواثقی، ۱۶۸ – ۱۵۸؛ و: الإرشادِ مفید، ط. م وسّسه آل البیت علیهم السّلام، ۱۳۸:۲ و ۱۳۹؛ و: کفایه الأثر، ص ۱۹۶؛ و: سفینهالبحار، الشّیخ عبّاس القُمّی، ط. دارالأسوه، ۶۱۳:۷٫
بجاست درنگرندگان در حدیثِ لوح، حدیثِ صحیفه ای را هم که خداوند برای حضرتِ ختمی مرتبت – صلّی اللّه علیه و آله – فرستاد، ببینند.
نگر: الغیبه ی طوسی، ط. م وسّسه المعارف الإسلامیه، ص ۱۳۴ و ۱۳۵؛ و: مشارق أنوار الیقین، تحقیق المازندرانی، ص ۱۸۵ و ۱۸۶؛ نیز نگر: کمره ای، ۴۲۳:۱؛ و: پهلوان، ۵۶۶:۱ (در نقلِ کمال الدّین، فقط صحیفه ای در دستِ حضرتِ زهراء – سلامُ اللّهِ علیها – دیده می شود و از منشإِ آن سُخَنی نمی رَوَد).
درباره دستبردِ فرقه ضالّه بهائی به حدیثِ لوح، نگر: مهدی موعود[علیه السّلام]، علی دوانی، ص ۹۱۸ و ۹۱۹».
[۱۵] ««مُسْنَد» حدیثی است که جمیعِ رُواتِ آن یاد شده باشد؛ یا به تعبیرِ دیگر زنجیره راویانش کامل باشد. نگر: أصول الحدیثِ، الفضلی، ص ۹۷٫ از برای توضیحاتِ تفصیلی درباره اصطلاحِ «مُسْنَد» در درایه الحدیث، نگر: معجم مصطلحات الرّجال و الدّرایه، ص ۱۵۹».
[۱۶] «أَبوبَصیر از رُواتِ مشهورِ حدیث و – از منظرِ رجالی – ثقه است. درباره أبوبصیر نگر: الموسوعه الرّجالیه المیسّره ۳۲۹:۲ و ۳۵۷؛ و: الکُنی و الألقاب ۲۰:۱».
[۱۷] «ترجَمه ما، بنا بر «لیبَشِّرَنی» است که در متن است؛ ولی علی الظّاهر نسخه علّامه مجلسی – قدّس سرّه – «لیسرّنی» داشته که بنا بر آن، ترجَمه می شود: «تا شادمانم سازد».
آن محدِّثِ خبیر درباره مدلولِ این ضبط هم نظری مهم دارد که می شاید دیده شود. نگر: مرآهالعقول، ۲۰۹:۶».
[۱۸] «مُراد آن است که آن حضرت واسطه میانِ خداوند و خَلْق است؛ و این یکی از برداشتهائی است که از نصِّ روایت شده – نگر: مرآه العقول: ۲۰۹:۶ و ۲۱۰ – و ترجَمه ما متّکی است بر آن».
[۱۹] «روح الأمین، جبرئیل – علیه السّلام – است. نگر: مرآه العقول، ۲۱۰:۶».
[۲۰] «مرحومِ علّامه مجلسی – قَدَّسَ اللّهُ روحهَ العَزیز – می فرماید که مراد از این أَسماء، یا أسماءِ ذاتِ مقّدسِ خداوند است و یا أئمّه – علیهم السّلام – نگر: مرآه العقولِ، ۲۱۰:۶٫
تفسیرِ «أسماءِ خداوند»، به أئمّه – علیهم السّلام – از آنجاست که در بعضِ روایات، أئمّه – علیهم السّلام -، «الأسماء الحسنی» ی خدا دانسته شده اند. نگر: الصّافی، الفیض الکاشانی، تحقیق السّید محسن الحسینی الأمینی، ۲۷۴:۳؛ و: تأویل الایات الظّاهره، الحسینی الاسترابادی الغروی، تحقیق استادولی، ص ۱۹۴؛ و: مرآه العقول، ۱۱۵:۲ و ۱۱۶».
[۲۱] ««نعمتها» و «نواختها» را به ترتیب در ترجَمه «نعماء» و «آلاء» آورده ام. شارحانِ سنّت در فهم این واژگان به ظرائفی توجّه داده و متّفق القول نیستند. نمونه را، نگر: مجمع البحرینِ طُرَیحی و مرآهالعقولِ مجلسی – رضوان اللّه علیهما».
[۲۲] «درباره چند و چونِ تعبیرِ ستایش آمیزِ «شیربچّه» که در حقِّ إمام حَسَن و إمام حُسَین – علیهما السّلام – به کار رفته، نگر: مرآه العقول ۲۱۱:۶».
[۲۳] «به فرموده علّامه مجلسی، یعنی آن حضرت حافظِ همه آن چیزهاست که به هر یک از پیامبران وحی شده است. نگر: مرآه العقول، ۲۱۱:۶».
[۲۴] «به فرموده علّامه مجلسی، مُراد از «کلمه تامّه»، یا أسماءِ بزرگِ خداوند است، یا علمِ قرآن، و یا أعمّ از آن و دیگر علوم و معارفِ إلهی، یا حُجَجِ إلهی کائن در صُلبِ آن حضرت، و یا إمامت و شرائطِ آن. نگر: مرآه العقول، ۲۱۱:۶ و ۲۱۲».
[۲۵] «به فرموده علّامه مجلسی، مُراد از «حجّتِ بالغه (/ کامله)»، همانا براهینی است که خدا و پیامبرش بر إمامتِ او و أولادش إقامه کرده اند، یا معجزاتی است که به ایشان عطا فرموده، یا شریعتِ بر حق، یا إیمانِ مقبول. نگر: مرآهالعقول، ۲۱۲:۶».
[۲۶] «یعنی از رهگذرِ ولایت و إقرار به إمامتِ نُه پیشوای معصومِ که از نسلِ آن حضرت اند. چه، این ولایت و إقرار، بنیادی سترگ از برای إیمان و شرطِ قبولِ همه أعمال است و کلیدِ دسترسی به ثوابِ إلهی است، و هرکه آن را ترک کند، هم به خاطرِ ترکِ این شرط و بنیادِ سترگ عِقاب می شود و هم أعمالش – که قبولشان مشروط به این شرط بوده است – پذیرفته نمی گردد و عِقاب بر وی لازم می آید. نگر: مرآهالعقول، ۲۱۲:۶».
[۲۷] «یعنی قضای من ثبات یافته است و وعده کرده ام. نگر: مرآهالعقول، ۲۱۵:۶».
[۲۸] «از برای گونه های دیگرِ فهمِ این بهره از روایت، نگر: مرآهالعقول، ۲۱۲:۶».
[۲۹] «مراد از این فتنه ظاهرًا پدیدآمدنِ ناووسیه یا واقفیه باشند. ناووسیه درگذشتِ إمامِ صادق – علیه السّلام – را مُنکِر شدند و واقفیه درگذشتِ إمام موسی کاظم – علیه السّلام – را إنکار کردند.
نگر: مرآه العقول، ۲۱۳:۶؛ و: معجم مصطلحات الرّجال و الدّرایه، ص ۱۸۲ و ۱۸۵».
[۳۰] «از برای فهمِ این بهره از روایت و دشواریهای آن، نگر: مرآه العقول، ۲۱۳:۶».
[۳۱] «مرحومِ فیضِ کاشانی – قدّس سرّه – گوید: هرچه گرفتاری سخت تر باشد، پیمانه ای که پاداشِ آن است سرشارتر است. نگر: الوافی، ط. اصفهان، ۲۹۹:۲».
[۳۲] «مُراد، علومی است که خداوند به پیامبران – علیهم السّلام – وحی فرموده، یا صفاتِ مشترک میانِ أنبیاء و أوصیاء – علیهم السّلام – مانندِ عصمت و علم و شجاعت و سخاوت. نگر: مرآهالعقول، ۲۱۴:۶».
[۳۳] «مُراد از این ستَنبَه گردنکش، مأمونِ عبّاسی – لعنهُ اللّهِ علیه – است. نگر: مرآهالعقول، ۲۱۵:۶؛ و: الوافی، ط. اصفهان، ۲۹۹:۲».
[۳۴] «مُراد از این بنده شایسته، ذوالقَرنَین است. نگر: مرآهالعقول، ۲۱۵:۶؛ و: الوافی، ط. اصفهان، ۲۹۹:۲».
[۳۵] «مُراد از این بدترینِ آفریدگان، هارون – علیه اللَّعنه -، خلیفه عبّاسی، است. نگر: مرآهالعقول، ۲۱۵:۶؛ و: الوافی، ط. اصفهان، ۲۹۹:۲».
[۳۶] «نگر: پینوشتِ ۲۷».
[۳۷] «نامِ حضرتِ صاحب الزّمان – علیه السّلام -، به حروفِ مُفرَده نوشته شده، زیرا در بابِ گفتنِ نام و کُنْیتِ آن حضرت نهی رسیده است. نگر: الوافی، ط. اصفهان، ۲۹۹:۲ و ۴۰۳ و ۴۰۴».
[۳۸] «آنچه را ما به شَکلِ این جمله معترضه ترجَمه کردیم، طورِ دیگر نیز فهم و ترجَمه می توان کرد. سنج: مرآه العقول، ۲۱۵:۶».
[۳۹] «مراد کافرانِ تُرک و دیلم است – نگر: مرآه العقول، ۲۱۵:۶ – که از أقوامِ إسلامْ ستیز و أهلِ شرک قلمداد می شدند – نگر: ریاض السّالکین، السّیدعلی خان، تحقیق السّیدمحسن الحسینّی الأمینی، ۴: ۲۲۶ – ۲۲۱٫
مسلمانان در نخستین سده های إسلامی با این أقوام جنگها و ستیز و آویزها داشته اند».
[۴۰] «به فرموده علّامه مجلسی، مُراد، زمین لرزه ها یا شبهاتی است که لرزاننده و گمراه کننده اند. نگر: مرآه العقول، ۲۱۵:۶ و ۲۱۶».
[۴۱] «به فرموده علّامه مجلسی، منظور، شدائد و بلایای بزرگ و فتنه های سختی است که چون غل و زنجیر در گردنِ مردمان می آویزد و جدائی نمی پذیرد. نگر: مرآهالعقول، ۲۱۶:۶».
[۴۲] «عبدالرّحمن بن سالم بن عبدالرّحمنِ أشلِ کوفی عطّار از همروزگارانِ إمامِ صادق – علیه السّلام – است. چندین روایت از عبدالرّحمن در کتبِ أربعه ما هست. او را کتابی است.
نگر: الموسوعه الرّجالیه المیسّره ۴۷۲:۲؛ و: رجال النّجاشی، ط. جامعه مدرّسین، ص ۲۳۷؛ و: مجمع الرّجال ۷۹:۴».
[۴۳] یادشده در: تاریخِ علمی و اجتماعی اصفهان در دو قرنِ أَخیر، ۲۸۷:۲٫
«آن جناب به سالِ ۱۳۷۸ ه. ش.، در مشهدِ مقدّس و در زمانی که زائرِ حضرتِ ثامن الحُجَج – علیهم السّلام – بود، دعوتِ حق را لبّیک گفت و در اصفهان در بقعه علّامه مولانا محمّدباقرِ مجلسی – قَدَّسَ اللّهُ روحَه – به خاک سپارده شد. راقمِ این سطور، مترجمِ چهل حدیث، که افتخارِ شاگردی آن فقیهِ ربّانی و عالمِ نَرمْخوی فروتن را نیز داشته است، بارها خود از آیهاللّهِ هاشمی شنیده که به خواندنِ دعای فَرَج در هر زمان که توجّهی به ساحتِ مقّدسِ حضرتِ ولی عصر – سلامُ اللّهِ علیه – پیدا شود، توصیه می فرمود. خودِ آن فقید هم بدین دعای شریف اهتمامی بسزا داشت. خداوندا! او را با نیاکانِ پاکش محشور فرما! و هم او و هم ما را در زمره یارانِ آن مَسیحادَم که مقتدای مسیح است، قرار ده! بحقِّ النّبی و آلِه الأطهار (علیه و علیهم السّلام)».
[۴۴] «آیهاللّه حاج سیدعزیزاللّهِ إمامتِ کاشانی هم رساله ای درباره «حدیثِ لوح» نوشته است که به همراهِ چهل حدیثِ وی و پاره ای ضمائمِ دیگر به سالِ ۱۴۱۳ ه. ق. (چ ۱۳۷۱:۲ ه. ش.) در قم – چاپخانه علمیه – طبع و نشر گردیده.
از برای برخی باریکْ بینی ها درباره این روایت و نقلهای دیگرش، نگر: کتاب الأمالی، الطّوسی، تحقیق: الجعفری و الغفّاری، ص ۴۴۰؛ عیون أخبار الرّضا علیه السّلام، ترجَمه غفّاری و مستفید، ۷۸:۱ و ۷۹».
برگرفته از کتاب اندوخته خداوند نوشته آقای هادی نجفی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *